Dixit - Film en gekte door pietniet

Film en gekte 9

UNDERGROUND (gektefilm 9 van Emir Kusturica '95)

Bij gekte wordt vooral gedacht aan één persoon en minder aan een groep personen. Het woord groepspsychose wordt soms gebruikt om een stelletje onwelgevallige mensen mee te beschuldigen. Het ziektebeeld wordt zelden door een passend medisch plaatje onderbouwd zoals bijvoorbeeld dat van zes personen die tijdens een onschuldig boottochtje op zee plotsklaps overvallen worden door een levensbedreigende zware storm. Ze willen of kunnen niet geloven, nadat ze gered zijn en veilig aan wal gebracht, dat de storm echt voorbij is, ze blijven met zijn allen uit een verkrampte angst vasthouden aan hun gezamenlijke waan. De genezende truc is om één van de zes uit de waan te halen, de rest van de groep volgt dan vanzelf weer terug in de werkelijkheid.

De film Underground van Emir Kusturica is gebaseerd op een roman van Dusan Kovacevic en schetst een dergelijke valse waan bij een groep mensen in gewelddadige en onzekere politieke omstandigheden.
Het verhaal gaat over twee vrienden en wordt gelukkig of ongelukkig verteld zonder de aanwezigheid van een platte veroordelende moraal, het begint als een schijnsprookje tijdens de tweede wereldoorlog in 1941 in de Joegoslavische stad Belgrado.
Blacky is een levensgenieter, Marko zijn vriend meer het intellectueel poëtisch type. Ze zijn betrokken bij duistere zaakjes. Blacky wordt na zogenaamd te onbehouwen openlijk gedrag buiten de duitse boekjes van de bezetter gedwongen om onder te duiken in een ondergrondse gemeenschap bestaande uit mensen die zich in hun schuilplaats ondermeer bezig houden met de fabricage van wapens voor het verzet. Deze handel is zo lucratief dat de bovengronds gebleven Marko na afloop van de oorlog besluit de ondergedoken mensen in de waan te laten dat de strijd nog steeds doorgaat.
Door toeval komen in 1991 de onderduikers eindelijk uit hun schuilplaats. Blacky denkt voor het eerst na 50 jaar weer buiten en bovengronds dat hij nog steeds is aangesloten bij een nationalistisch commando en is ervan overtuigd dat hij echte bezettende Duitsers ziet als hij is terecht gekomen in filmopnamen die gemaakt worden over zijn gelogen leven als belangrijke nationale verzetsheld. Een uit de duim van Marko gezogen verhaal over Blacky die volgens deze fictieve versie tijdens de oorlog met de Duitsers een onverwoestbare held bij de partisanen geweest zou zijn.

Prachtig hoe op een absurde manier werkelijkheid en fictie op een stevige rauwe manier door elkaar gevlochten worden als een soort tegengif voor het rechtlijnige goed en kwaad in veel Amerikaanse films met hun plastic McDonaldgeweld waaruit ieder greintje warm menselijk idealisme is verdwenen met Quentin Tarantino als groot cinematografische grootmeester in het genre.
Gelukkig moest de fantasiegeweldsdealer Tarantino uit het kille naïeve en toch vals kleurrijke Disneyland dit jaar wel de Gouden Palm aan Michael Moore in Cannes uitreiken, hij kon het niet nalaten om Moore nog even snel toe te fluisteren dat de Palm is toegekend vanwege de filmische kwaliteit en niet om de boodschap alsof dit los van elkaar staande zaken zouden zijn.
Als ik vogeltjes hoor fluiten dan maakt dat mij vrolijk. Vogeltjesgefluit heeft een eigen verhaal met moraal, eerlijk en open en niet hypocriet of ondergronds met een achterbakse moraal die er alleen op uit is, misschien zonder bewust te zijn, een ander mens enkel te willen en te kunnen zien als iets waar je zoveel mogelijk geld aan moet willen verdienen. Wat wordt groepspsychose genoemd?

Het gegeven spel met leugen en waarheid in Underground doet denken aan de eerder besproken film Hendrik IV. Ook moest ik tijdens het kijken naar de film vaak denken dat de makers van de reeds besproken Goodbye, Lenin! hun inspiratie misschien uit Underground gehaald zouden kunnen hebben.
De VHS van de film Hendrik IV laatst trouwens terug gezien, door de hysterische acteursregie en de prachtige locatie in de film wordt de scherpe redeneerstijl in het oorspronkelijke toneelstuk van Pirandello volkomen op de achtergrond geplaatst, een gemiste kans.

De prachtige film Underground roept herinneringen op aan de films van Fellini, de visuele rijkdom uit zijn latere werk gemixt met de nog niet door absurdistische schoonheid gecamoufleerde dierlijke en kinderlijke rijkdom uit zijn eerdere films als La Strada en Le Notti di Cabiria.
Het meer dan springlevend orkest in Underground heeft met zijn zeer energieke oorspronkelijke fanfaremuziek uit de Balkan van begin tot eind een prachtig dragende rol en roept eveneens associaties op met de films van eerder genoemde en geroemde Italiaanse filmer.

Kusturica legt de kijker een vraagstelling voor zonder een antwoord te willen forceren over waar, wanneer en hoe een werkelijkheidsbeleving is gemanipuleerd. Misschien worden ons deze streken geleverd door anderen of misschien bewust of onbewust door het zelf? Manipulatie is altijd moeilijk helder te onderscheiden in wel of niet vooropgezette machtsideeën, heel fris om dit nu gewoon eens open te laten.
Dit onderscheid maken is zeker lastig in vaak niet meer bij het volle verstand te begrijpen crisissituaties waarbij het overlevingsinstinct primair komt boven drijven zonder dat het ook maar een greintje rekening wil houden met persoonlijke luxe-smaak of luxe-verstand problemen.
In extreme bizarre omstandigheden is er ondanks het bestaan van de verlichtingsfilosofie in het westen nauwelijks een bewuste keuze te maken, je kunt enkel zoveel mogelijk je best blijven doen om te proberen zo verstandig en zo gevoelsvol te handelen in het wankel balancerend evenwicht tussen het eigen belang en die van een grotere gemeenschap.

Op de DVD van UNDERGROUND staat een prachtig interview met Kusturica uit het jaar 2002, is dus 7 jaar na de film gemaakt. Wat mij het meest trof was het onderscheid dat de regisseur maakt tussen een Dionysische en een Apollinische interpretatie van het leven en menszijn.
De Dionysische mens die begrijpt en accepteert dat chaos een deel van het leven is in tegenstelling tot de Apollinische mens die de orde in het leven als hoogste waarde ziet en die uit angst in het ergste geval zijn of haar orde dwingend of goedverkopend gaat opleggen aan de hem of haar omringende natuur waarin ook de medemens leeft.
Mij lijkt het in het leven vooral te draaien om te blijven zoeken naar een persoonlijke warme harmonie tussen orde en chaos in het zelf en anderen daarbij zoveel mogelijk die zelfde vrijheid te gunnen om ze zelfstandig naar deze balans te laten zoeken. Is dat niet respect?

Underground is voor mij een zeer geslaagde film omdat het door een stukje hedendaagse hypocrisie heen prikt. In mijn ogen is het een belangrijk element van de kunst om de mens niet in een ijdele slaap met een tevreden onderbuik te sussen, maar om hem of haar zonder mond naar mond moraal op een eerlijke manier wakker te schudden ook al kun je dan een dief zijn van eigen beurs, maar je bent het dan in ieder geval niet van eigen hart.

BASWAS

Bespreek deze dixit op het forum

Film en gekte door pietniet

• LENZ (gektefilm nummer 1 van George Moorse ’71)
• END of the ROAD (gektefilm nummer 2 van Aram Avakian '70)
• Enrico IV (gektefilm 3 van Marco Bellocchio '84)
• Shock Corridor (gektefilm 4 van Samuel Fuller '63)
• One Flew over the Cuckoo’s Nest ( gektefilm 5 van Milos Forman ’75)
• PSYCHO (gektefilm 6 van Alfred Hitchcock ’60)
• Good bye, Lenin! (gektefilm 7 van Wolfgang Becker 2003)
• The conversation (gektefilm 8 van Francis Ford Coppola '74)
• UNDERGROUND (gektefilm 9 van Emir Kusturica '95)

Stuur dit artikel door...