Dixit - Film en gekte door pietniet

Film en gekte 2

END of the ROAD (gektefilm nummer 2 van Aram Avakian '70)

"In a sense, I am Jacob Horner" is de prachtige eerste zin vol onzekerheid uit het boek "The End of the Road" van de amerikaanse schrijver John Barth dat als basis diende voor de film ‘End of the Road’ van de als regisseur onbekende Avakian.
Beginjaren zeventig werd in een kleine studentenbioscoop in Amsterdam een week van de amerikaanse film gehouden en werd genoemde film vertoond. Voor mij een 'Niet-Vergeet-Film'.
Een paar jaar geleden heb ik deze film op ntsc-video besteld in Amerika om hem na een kleine dertig jaar terug te kunnen zien. Qua vormgeving was hij wat jaren-zestig gedateerd, maar het verhaal over een man rond de dertig in een identiteitscrises stond nog recht overeind.

De eerste woorden uit de mond van Jake (Jacob) Horner tijdens het willen kopen van een treinkaartje in de film zijn: ‘I am sorry’. Het klinkt alsof hij zich wil verontschuldigen voor zijn bestaan. Jake komt na het toch maar geen ticket kopen op het stationsperron terecht in een katatonie waarbij hem van alles passeert zonder dat hij op iets reageert, mensen, schoolkinderen, blaffend hondje en natuurlijk treinen.
Door de zwarte psychiater Dr. D. wordt de pas afgestudeerde Horner meegenomen naar een psychiatrische kliniek met prachtige maffe taferelen vol speelse gekken, waaronder een soort Clint Eastwood.
De therapeut krijgt zijn client met een soort visuele en auditieve verbeelde oer-therapieën zover dat hij op zichzelf kan wonen en les gaat geven.
Bij een collega-leraar met vrouw en twee kinderen komt hij op uitnodiging regelmatig over de vloer. Jake heeft het af en toe nog flink lastig met zichzelf als hij alleen is. Ontdekt met stiekem gegluur dat achter de façade van ‘het gelukkig gezinnetje’ van zijn collega Joe en zijn vrouw Rennie ook van alles niet helemaal tof zit, de brave echtgenoot slaat zijn vrouw en doet in zijn eentje vreemde spelletjes met zichzelf en zijn pistool.
Tussen Jake en Joe's vrouw Rennie ontstaat een liefdesrelatie. Dan blijkt zij zwanger te zijn. Van wie van de twee en wat te doen?
Jake wordt door Joe gedwongen zijn verantwoordelijkheid te nemen en weet zijn neger-psychiater zover te krijgen dat deze abortus wil plegen. Tijdens deze ingreep overlijdt Rennie. Het verhaal van Jake in de film eindigt dat Jake en Dr. D. het lijk van Rennie in een witte lijkzak in het water gooien.
Het filmisch verhaal van Jake speelt zich af in een tijd van illegaal aborteren en is in een proloog en epiloog ook nog gelardeerd met allerlei beelden van wat er in de zestiger-jaren nog meer speelt op het gebied van politiek, ruimtevaart, racisme, vietnam-oorlog, studentenprotest etc.

Voor mij gaat de film over hoe om te gaan met de eigen onzekerheden, hoe kan je nog zoveel mogelijk eigen verantwoordelijkheid leren nemen om controle te blijven houden over de eigen realiteit die zowel overvoed wordt door pulsen uit de eigen privé-omgeving als ook door pulsen opgeroepen door de gebeurtenissen op het wereldtoneel.
Hoe blijf je verantwoordelijkheid houden over de eigen driftenhuishouding. De film geeft geen oplossing maar als een soort visuele ‘encyclopedie van de gekte’ laat hij een hele reeks navolgbare indrukken op je los.

Het sterke van deze film is dat hij laat zien dat er geen duidelijke grenzen te trekken zijn tussen normaal en abnormaal. De een gaat gemakkelijker en speelser om met zijn verantwoordelijkheden dan de ander die bijvoorbeeld aan zaken uit het leven wel heel zwaar tilt.
Zo geschreven leest het misschien te simplistisch, het is dan ook geen waarheid, maar een mogelijkheid om te kijken naar van jezelf afwijkend gedrag zonder dat allerlei vooroordelen of angst een rol gaat spelen in het aannemen van een houding naar mensen die zich anders gedragen dan gewend.

Gekte en andere geestestoestanden zijn in deze film ijzersterk gevisualiseerd. Om een voorbeeld te noemen, op een gegeven ogenblik zit Jake op de stevige kinderschommel in de tuin van zijn collega waar hij zichzelf zenuwachtig op ronddraait en de touwen opwindt, als hij dan door informatie van Joe overvoerd wordt en in de war raakt zie je de omgeving van de tuin door Jake zijn ogen via een subjectieve camera op de uit zichzelf terugdraaiende schommel als vanuit een tollende mallemolen en dan vanuit het eerdere vaste camerastandpunt zie je Jake draaidronken van de schommel stappen. Zo zijn er nog veel meer prachtige filmische vondsten.

Het is teleurstellend als je in een korte beschrijving van het boek ergens op het web leest dat het over een driehoeksverhouding gaat bijeen gebracht door een vreemde dokter-psychiater-mentor.
Dit soort reactionaire typeringen wordt in de film bekritiseerd, als Jake door Dr. D. tijdens een sessie gevraagd wordt naar zijn interesses geeft hij een cliché-rijtje uit de bekende veilige weg als antwoord zonder ook maar een beetje blijk te geven dat hij zichzelf ooit wel eens afvraagt wat hem werkelijk persoonlijk boeit. Bijzaken die uit algemene geaccepteerdheid verworden zijn tot een veilige hoofdzaak. De film en Dr. D. zeggen mij en Jake niet alleen met woorden maar vooral ook met beelden: 'Mens let op Uw eigen driftenhuishouding'.

Het is voor deze schrijvende kritische filmgek in een grotendeels reactionaire wereld een schrale troost als hij afgelopen weekend in een krant de volgende woorden van de schrijver Cyrille Offermans tegenkomt: "De menselijke binnenwereld, ooit een archief van oude, zingevende verhalen raakt uitgewoond".
Mij helemaal in deze geciteerde woorden vinden kan ik niet, er zit wel iets moois in, een zekere herkenning en ze geven stof tot nadenken. Ik probeer echter optimistischer te blijven door mij af te vragen hoe de moderne versie valt te ontdekken van het vroegere verbale zingevende verhaal, misschien moet die nieuwe versie wel meer verteld worden met beelden en klanken dan met getypte of gedrukte woorden.

Vanuit deze visie zou 'End of the Road' beschouwd kunnen worden als een moderne Hamlet met alle hedendaagse onzekerheden. Voor mij blijft vooral nieuwsgierigheid en het ermee aan de slag gaan als een reinigend middel tegen het pessimisme werken. Voor mij is het zoeken naar een mogelijke loutering met zo min mogelijk reactionaire typeringen een eeuwigdurende uitdaging voor ieder mens die leeft of zoals Dr. D. in de film tijdens een sessie zegt: 'Niets is hopeloos'.

BASWAS

Bespreek deze dixit op het forum

Film en gekte door pietniet

• LENZ (gektefilm nummer 1 van George Moorse ’71)
• END of the ROAD (gektefilm nummer 2 van Aram Avakian '70)
• Enrico IV (gektefilm 3 van Marco Bellocchio '84)
• Shock Corridor (gektefilm 4 van Samuel Fuller '63)
• One Flew over the Cuckoo’s Nest ( gektefilm 5 van Milos Forman ’75)
• PSYCHO (gektefilm 6 van Alfred Hitchcock ’60)
• Good bye, Lenin! (gektefilm 7 van Wolfgang Becker 2003)
• The conversation (gektefilm 8 van Francis Ford Coppola '74)
• UNDERGROUND (gektefilm 9 van Emir Kusturica '95)

Stuur dit artikel door...